موسیقی ایرانیان
 

بررسی موضوعات مهم فقهی و موسیقایی در قسمت دوم گفتگو با ایشان

موسیقی ایرانیان- امین موسوی: تا به حال مقدمه‌ی پرونده فقه و موسیقی را در اینجا و نوشته‌ی دکتر صادق طباطبائی در باب شناخت اسلام‌ و رابطه‌اش با موسیقی را از اینجا مطالعه کردید، پس از مطالعه‌ی آن دو مطلب که پیش‌نیازی برای مصاحبه‌ی پیش‌رو بودند، قسمت اول گفتگو با ایشان را از اینجا خواندید که در ادامه توجه شما را به قسمت دوم مصاحبه جلب مي‌كنيم.

د ر بعضي از گفته هاي رهبري ديده مي‌شود كه موسيقي اي كه انسان را از خدا و حقايق عالم غافل كند مصداق همان لهو است، در مورد اين مطلب اين سؤال پيش مي آيد كه خب ممكن است يك اثر موسيقي يك انسان را از خدا دور كند و يك انسان ديگر را به خدا نزديك كند. بنابراين حلال بودن يك اثر موسيقي به شخص شنونده مربوط است كه در چه جايگاه فكري و شخصيتي قرار دارد و اصولا چه سليقه اي در مورد موسيقي دارد.

همینطور است. در خیلی از موارد؛ این احکام به حالات نفسانی هر کس و حالت فردی شخص بازگشت دارد. بد نیست در اینجا خاطره ای را برایتان نقل کنم.

در همان سال های اول انقلاب؛ شبی در حضور امام خمینی بودیم که از دفتر آمدند و پیامی را از طرف یکی از مراجع وقت آوردند. مرجع مذکور گفته بود؛ همین فیلمی که در حال حاضر از تلویزیون پخش می‌شود؛ من پیر مرد را تحریک می کند؛ چه رسد به جوانان را. به دستور امام تلویزیون را روشن کردند؛ قسمتی از یک سریال بود به نام پائیز صحرا. امام با مشاهده آن فیلم؛ در پاسخ پیام چنین گفتند: شما باید در تقویت نفس خود بکوشید تا به این آسانی تحریک نشوید. من در این فیلم نشانه‌هائی از خلاف عفت یا عوامل انحراف و تحریک نمی بینم.

این دقیقا” همان مسئله ای است که بدان اشاره کرده اید. من فکر می کنم در مورد آثار موسیقائی هم باید مسئله را به عرف و ملاک های فردی واگذار کرد.

موضوع ديگر اين است كه فقها هميشه موسيقي را علت بعضی شرايط مي دانند، يعني اينكه مي گويند موسيقي باعث فلان كار و بهمان كار مي شود، و این در حالی است كه در بسياري موارد موسيقي هم علت است و هم معلول، يعني اينكه اگر 5 سال پيش در موسيقي زيرزميني ما آثار واسوخت و يأس آلود با فضاهاي غمگين و پوچ آلود توليد مي شد نشان دهنده ي اين بود كه جوانان ما افسرده و داراي مشكلات روحي هستند، و اگر در حال حاضر موسيقي ما مملو از رپ هاي زيرزميني مبتذل و سخيف است نشان دهنده ي اين است كه دغدغه ي جوانان و نوجوانان ما عوض شده و از آن افسردگي و پوچي به نوعي ستايش بي بندباري،‌ تمايل به رابطه هاي آزاد جنسي و مشروب و غيره رسيده است. شما خود موسيقي را بيشتر علت شرايط اجتماع مي دانيد يا معلول آن؟

یک قطعه موسیقی هم مي تواند معلول شرایطی باشد که عامل و انگیزه اصلی سازنده آن بوده است و هم می تواند اثر گذار بر روحیه شنونده باشد، یعنی هم علت باشد و هم معلول.

همه می دانیم سرودهای حماسی و مارش های نظامی در دوران جنگ که از صدا و سیما پخش می شد؛ چگونه اثر گذار بود. کما این که ساخته های ویژه دوران سازندگی با ترانه های زمان دفاع مقدس متفاوت بود. در دورانی که – به خصوص در اواسط دهه هفتاد تا اواخر دهه هشتاد – شاهد رشد موسیقی علمی و پلی فونیک و اجراهای بسیار متنوع و زیبای ارکستر سمفونیک بودیم یا آثار زیبائی که توسط ارکستر موسیقی ملی به رهبری آقای فخرالدینی اجرا می شد و یا اجرای اپراهای حماسی ایرانی بر اساس تم ها و داستان های شاهنامه فردوسی یا منظومه های نظامی گنجوی که توسط موسیقیدان بلند آوازه ایرانی لوریس چکناوریان خلق و اجرا شد؛ در این مدت نوعی نگرش به موسیقی علمی در کشور حاکم بود که علت اصلی خلق این آثار با شکوه شد. آثاری که قابل عرضه کردن در میادین موسیقی بین المللی بود و طبعا” بهترین معرف ارزش های فرهنگی و تراژدی ها و جانفشانی های دوران مبارزه علیه دشمن متجاوز و دفع فتنه و استقرار صلح و امنیت بود.

آيا به نظر شما در اين سي ساله حاکمیت ولايت فقيه؛ اصول و ضوابط صحیحی در عرصه‌ي موسيقي اجرا شده؟ يعني كارشناسان و فقهايي كه چه در حكومت چه در حوزه هاي علميه و چه در وزارت ارشاد براي موسيقي تصميم گرفته اند واقعا کارشناسان خبره و لايقي براي موسيقي بوده اند؟ آيا واقعا فقهاي ما موسيقي را مي شناختند؟ انواع موسيقي ها را گوش كرده بودند؟

آيا ولايت فقيه حكم مي كند كه شرايط را براي موسيقي مضر آماده كنيم؟ موسيقي مبتذل و مضر بوسيله شبكه هاي ماهواره اي و سايت هاي دانلود موسيقي و سي دي فروشي هاي غيرمجاز مثل مور و ملخ افتاده بر جان فرهنگ جوانان مملكت، اين پديده ي تنها يك فاجعه ي هنري نيست كه بگوييم اي واي فقط موسيقي سنتي و باستاني ما دارد نابود مي شود، اين يك بحران اجتماعي-فرهنگي است، رپرهاي مرفه بي دردي كه فلسفه زندگي را از رپرهاي منحرف غربي ياد گرفته اند شده اند رهبر فكري و حسي نوجوانان ما و به اين سبب فرهنگ، دين و جهان بيني جوانان ما به طور کلی دارد تغيير مي كند.

در توضیح سؤال قبل به قسمتی از این ابهامات پاسخ دادم. آن چه در اینجا باید بر آن پای بفشارم، فراگیری و آموزش موسیقی و امکانات هنرآموزی است. من عقیده دارم روی آوردن جوانان ما را به مقوله فراگیری موسیقی و نوازندگی باید بسیار قدر دانست؛ زیرا این امر به معنای دور شدن آنان از زمینه های رایج فساد و انحراف و اعتیاد و بی بند و باری است. ممکن است افرادی باشند که از این آموزش، اهداف غیر اخلاقی را پی می گیرند، اما این بدان معنا نیست که همه همینطورند، در ثانی این انگیزه را باید از راههای دیگر و با شیوه های روانشناختی و تربیتی درمان کرد؛ نه ممانعت از آموزش موسیقی. چون اینگونه ممانعت ها راه به جایی نمی برد و تنها راه را برای سوء استفاده کنندگان باز می گذارد.

اگر هنر را به معنای عام آن، تجلی روح آفریدگاری انسان بدانیم، پس تا زمانی که هنرجو یا هنر آموز و اصولا” هنرمند سرگرم این کار هنری است و به خلق یک اثر هنری مشغول است، ذهن او از هر انحرافی به دور است. نباید تصور کرد محدود کردن آموزشگاههای موسیقی و جلوگیری از روی آوردن جوانان به این امر، باعث خواهد شد؛ آنان به طرف مساجد و محافل مذهبی سوق داده شوند. این دو مقوله که به نظر من از هم جدا نیستند؛ اگر با این نگرش مواجه شد که روی آوردن به موسیقی خلاف اصل اخلاقی و تربیتی و لذا غیر دینی است؛ بدترین اثر تربیتی را سبب شده ایم. زیرا تفکیک این دو مقوله از هم به معنای سوق دادن هنرجو به امری غیر دینی است، که هرگز چنین نیست. در سطور بالا گفتم که حتی در سطح فقهای عظام بودند علمائی که با موسیقی انس داشتند. چرا با ترویج این فکر، این روحیه را در جوان ایجاد کنیم که پرداختن به موسیقی؛ به معنای دور شدن از روح متعالی دینی است. جوانی که ذوق و استعداد موسیقی را در خود دیده و به آن روی آورده است، اگر به او گفته شد؛ کار تو خلاف شرع است؛ بی تردید از شرع فاصله می گیرد. اگر هم چنان پایبندی به شرع داشت که هنر آموزی را کنار گذارد؛ جامعه آینده خود را از یک آهنگساز مؤمن و متعهد محروم کرده ایم.

خلاصه کنم؛ باید کوشید نگرش محدود و تنگ نظرانه پیشینیان را نسبت به موسیقی عوض کرد و این کار بر دوش بزرگان موسیقی و علمای این مقوله است.

يك نكته اي كه در اين بحث وجود دارد اين است كه اينكه اهالي موسيقي مي گويند دولت بايد از موسيقي سالم حمايت كند فقط بحث تبليغ و ترويج صرفاً موسيقي و آموزش آن نيست، بحث اصلي اين است كه دولت با ضعيف كردن موسيقي مجاز بطور مستقيم در اصل دارد از موسيقي مبتذل حمايت مي كند، كه اگر يك ايراني بخواهد به موسيقي مبتذل دست پيدا كند بدون صرف هيچ هزينه و زماني از طريق ماهواره يا اينترنت يا رايت كردن سي دي هزاران آلبوم مختلف مبتذل را مي تواند تهيه كند، ولي اگر يك شخصي بخواهد موسيقي سالم گوش كند، بايد همه ي محله هاي اطراف خانه اش را بگردد تا شايد بتواند يك سي دي موسيقي اصيل (با چند آهنگي كه شايد بعدا هم نپسندند) با قيمت حداقل 4000 هزارتومان بخرد، اين در حاليست كه اصلا رسانه اي يا محلي براي معرفي موسيقي سالم وجود ندارد، در اصل سياستي كه دولت هاي مختلف بعد از انقلاب در مورد موسيقي داشته اند باعث شده است كه موسيقي مجاز كشور بسيار ضعيف شود و در عوض موسيقي مبتذل در دسترس همگان باشد، اين كار مثل اين است كه ما غذاي حلال را از سطح جامعه جمع كنيم و تنها غذاي حرام مثل گوشت خوك به مردم بدهيم.

از اين بحث بگذريم، آقاي طباطبائي در مورد نظر امام موسي صدر نسبت به موسيقي صحبت كنيد. علت اينكه نظر امام موسي صدر در مورد موسيقي با بقيه ي علما و فقها و بزرگان متفاوت است را در چه مي دانيد؟

در توضیحات مقدماتی خود گفتم که آرای فقهی یک فقیه به حوزه دانش او نسبت به موضوع و نیز نوع دیدگاه او به اجتماع و جهان و همچنین برداشت او از آیات و روایات بستگی دارد. و چون نقش عقل و سیطره بر امور حادث و دانش عمومی بر استنباط فقهی اثر گذار است، لذا با چنین تفاوتی در آراء فقها مواجه هستیم. مقایسه کنید حوزه دیدگاه فقیهی را که شعار دادن خانم ها را در خیابان دوشادوش مردان – به عنوان نامحرم – جایز نمی داند با فقیهی که به خواهر زاده اش در پنجاه سال پیش توصیه می کند به آموزش موسیقی دستگاهی ایران روی آورد و او را تشویق می کند که برود و قوانین موسیقی کلاسیک غرب را بیاموزد. تردیدی نباید داشت که امام صدر با عنایت به همان منابع فقهی به این نظر می رسد که حکم شرع چنین و چنان است؛ که فقیهی دیگر بر اساس همان منابع شعار دادن خانم ها را در کنار مردان مصداق فعل حرام می داند. آن یکی توصیه به هنر آموزی می کند و این دیگری حتی شنیدن آرم اخبار رادیو را حرام می داند. آن فقیه – آیت الله ملا محسن فیض کاشانی استاد بسیاری از مراجع – نام گوشه ها و مقام های موسیقی ایرانی را در قصیده ای می آورد و این دیگری شنیدن ریتمی موزون را خلاف شرع می پندارد. چه تفاوتی بنیادین هست بین فقیهی که در قنوت نمازهای یومیه خود می خواند: “صبح است ساقیا قدحی پر شراب کن؛ دور فلک درنگ ندارد شتاب کن” و فقیهی دیگر که اصولا” شعر و شاعری را از مصادیق لهو به حساب می آورد.

در آثار علمی و پژوهش هائی که در باب نغمه و صوت منتشر شده مطالب بسیار مهمی دیده می شود که در این مناسبت قابل طرح است اما در اینجا به دلیل تنگی وقت از آن صرفنظر کرده و به ذکر چند نکته کوتاه بسنده می کنم.

پروفسور ارشاد خلیفه یکی از استادان و عالمان آمریکائی فیزیک تحقیقات جالبی در مورد موسیقی قرآن به عمل آورده است. او بر اساس قوانین علمی آکوستیک اثبات کرده که قرائت عربی قرآن در جسم و روان قاری (صرفنظر از لهجه و زبان مادری او) بسیار اثر گذار بوده و نوعی آرامش روحی آمیخته با نشاط را در او پدید می اورد. این اثر در قرائت قرآن به زبانهای دیگر دیده نمی شود.

خود من در یک پرورشگاه گل در هلند مشاهده کردم که چگونه با انتخاب نوع موسیقی رشد گل را تسریع کرده و یا از سرعت نمو آن می کاهند.

تأثیر نی چوپان در تداوم حرکت حیوانات را همه شاهد بوده ایم…

موسیقی درمانی امروز یکی از راههای علاج پاره ای بیماری های روحی است.

تأثیر نغمه لالائی مادر بر روی کودک زبانزد همگان است.

در روایت و آثار وارده از معصومین؛ در تلاوت قرآن با صوت زیبا بسیار توصیه شده؛

و ده ها و ده ها موارد دیگر؛ همه نشان از تأثیر سازنده موسیقی بر جسم و روح انسان دارد. البته عکس مسئله هم مصداق دارد. نغماتی هستند که آزاردهنده و مضر برای سلامتی انسان می باشند، که می توان آنها را در زمره آثار لهو به حساب آورد.

خلاصه این که قضاوت در امر موسیقی و صدور حکم کلی فقهی در باب آن باید با دقت بیشتر و آگاهی کامل بر موضوع و علم موسیقی باشد.

این مصاحبه قسمتی از پرونده فقه و موسیقی می‌باشد، در زیر فهرستی از مطالب پرونده‌ را می‌توانید مشاهده کنید.

  1. مقدمه پرونده
  2. آشنایی با دکتر صادق طباطبائی
  3. نوشته ای در باب شناخت اسلام و فقه و رابطه‌اش با موسیقی
  4. مصاحبه موسیقی ایرانیان با دکتر صادق طباطبائی |قسمت اول|قسمت دوم|قسمت سوم
  5. سوالات یک مخاطب موسیقی مسلمان از ولایت فقیه

برای مشاهده‌ی صفحه‌های اصلی این مصاحبه در نهمین شماره مجله موسیقی ایرانیان بر روی عکس‌های زیر کلیک کنید.

  • طراحی و صفجه آرایی: ابراهیم مولائی

http://musiceiranian.ir/images/news-pic/2011/06/62s.jpg http://musiceiranian.ir/images/news-pic/2011/06/63s.jpg


منبع: مجله موسیقی ایرانیان - musicmagazine.ir

لینک کوتاه مطلب : https://musiceiranian.ir/?p=11143


برترین مطالب وب    
   

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

تمامی آثار صوتی و تصویری منتشرشده در سایت «موسیقی ایرانیان» تابع قوانین جمهوری اسلامی ایران می باشند.