موسیقی ایرانیان
 

نمايش فيلم «مرز پرگهر» در خانه‌ي هنرمندان ايران

شهداد حیدری: «مستند مرز پرگهر»، ساخته‌ي هومن ظريف، به زندگي زنده‌ياد حسين گل گلاب، كوشش‌هاي علمي او و چگونگي شكل‌گيري سرود و آهنگ «اي ايران» مي‌پردازد. اين مستند، پسين سه‌شنبه ١٧ بهمن‌ماه در خانه‌ي هنرمندان ايران نمايش داده شد. شماري از برجستگان علمي و فرهنگي ايران، در مستند «مرز پرگهر» به يادكرد از خدمات علمي گل گلاب و جايگاه سروده‌ي «اي ايران» او مي‌پردازند.


پس از نمايش فيلم «مرز پرگهر»، نشست نقد و بررسي آن، با باشندگي كارگردان و منتقدان سينما انجام شد. در آغاز اين نشست پدرام اكبري درباره‌ي كار هومن ظريف و شيوه‌ي مستندسازي او گفت: «ظريف با اين فيلم دلبستگي خود را به گل گلاب نشان داده است. فيلمي كه مي‌تواند براي نسل جوان بسيار آموزنده باشد. زنده‌ياد روح‌اله خالقي زماني حسين گل گلاب را ”معجون“ ناميده بود. چون گل گلاب بسياري از دانش‌هاي زمان خود را مي‌دانست و زبان فارسي را خوب مي‌شناخت. نشانه‌ي اين شناخت، واژگان دلنشين و سخته‌اي است كه براي سروده‌ي ”اي‌ ايران“ خود برگزيده است.»

برخي شخصيت‌ها در دوربين هيچ كارگرداني جاي نمي‌گيرند
اكبر عالمي، منقد سينما و استاد دانشگاه، كه گويندگي مستند «مرز پرگهر» را انجام داده است، سخنران ديگر اين نشست بود. او درباره‌ي حسين گل گلاب و جايگاه او گفت: «برخي شخصيت‌ها در دوربين هيچ كارگرداني جاي نمي‌گيرند. گل گلاب يكي از آن شخصيت‌هاست. برخي از انسان‌ها نيز تك‌ساحتي هستند و برخي چندساحتي. گل گلاب چند ساحتي بود. او نه تنها شعر مي‌گفت بلكه كتاب بسيار ارزنده‌اي درباره‌ي عكاسي نوشت. اين كتاب چنان ارزش و اهميتي دارد كه پس از آن هيچ كتابي در موضوع شيمي و فيزيك عكاسي نوشته نشد كه همتاي اثر گل گلاب باشد.»
عالمي با اشاره به فيلمي كه هومن ظريف درباره‌ي گل گلاب ساخته است، افزود: «در فرصت كم يك فيلم مستند، نمي‌توان شخصيت هيچ كس را به تمامي نشان داد. اما هومن ظريف، با روح و قلب و دانش و هنر و آفرينشگري خود، به موضوع نزديك شده و تكه‌پاره‌هاي تاريخ را از گوشه و كنار گردآوري كرده و ساختار فيلم‌اش را شكل داده است. به گمان من اين مستند يك يادگار است. ظريف به من اجازه داد كه در اين فيلم سخن بگويم. اين آزمون بسيار سختي براي من بود.»
عالمي در پايان با اشاره به اين كه افزون بر مونتاژ و چكيده‌گويي(:ايجاز) فيلم، برگردان‌ها و زيرنويس‌هاي درست آن هم ارزش والايي دارد، افزود: «چنين دستاوردي آسان به‌دست نمي‌آيد. مي‌دانيم كه پژوهش، ستون خيمه هر مستند است. ظريف در اين كار نيز كم‌فروشي نكرده است. او فيلم ماندگاري ساخته است كه دانستني‌هاي ما را درباره‌ي گل گلاب افزايش مي‌دهد.»
اخلاق بدي دارم، مجلس خراب كنم!
آن‌گاه خسرو سينايي، كارگردان و مستندساز، به نقد و بررسي مستند هومن ظريف پرداخت و در آغاز گفت: «من اخلاق بدي دارم. مجلس خراب كنم! جايي كه همه خوشحال‌ و سرحال‌اند، من حرف‌هايي مي‌زنم كه شايد به دل كساني خوش نيايد. اما از سر راستي مي‌گويم. در اين‌جا هم تنها از تجربه‌ها و آموخته‌هايم مي‌گويم و به خودم اجازه نمي‌دهم كه بررسي اين فيلم را با تعارف برگزار كنم.»
سينايي سپس افزود: «من از آقاي ظريف مي‌پرسم؛ چه اندازه از حرف‌‌هايي كه در اين مستند گفته شد، در ذهن بيننده‌ مي‌ماند؟ در اين‌جا يك اصل وجود دارد. دانشي هست به نام آگاهي‌هايي كه مغز انسان مي‌گيرد. شما اگر به نمايشگاه عكس برويد كه ٥٠ تابلو دارد، بيرون كه بياييد ٤ يا ٥ تابلوي آن در ذهن‌ شما مي‌ماند و تابلوهاي ديگر را فراموش مي‌كنيد. يك زماني هست كه ما آگاهي‌هايي را گردآوري مي‌كنيم. اما اين تنها گام نخست است. پس از آن بايد اتفاق ديگري رخ دهد. در يك فيلم مستند بايد آگاهي‌ها را گردآوري كرد، سپس دست به تجزيه آن‌ها زد؛ آن‌گاه به اين نكته پرداخت كه چه مي‌خواهيم بگوييم؟ برگزيدن شماري از داده‌هاي به‌دست آمده، گام بعدي است. در گام ديگر برگزيده‌ها را تركيب مي‌كنيم تا بتوانيم ساختار منسجمي به فيلم خود بدهيم. اگر همه چيز را بخواهيم بگوييم و همه‌ي آگاهي‌هاي به‌دست آمده را بخواهيم به بيننده بدهيم، نمي‌داند چه چيز را دنبال كند.»

ذهن بيننده‌ي ‹مرز پرگهر» سردرگم مي‌شود
سينايي در ادامه افزود: «در اين مستند بيننده ناچار است هم گل گلاب را تعقيب كند، هم روح‌اله خالقي و هم حسين سرشار و هم ديگران را. به سخن ديگر، ذهن‌اش همه‌جا مي‌رود و سردرگم مي‌شود. هنگامي كه به تالار آمدم كه فيلم را ببينم، با خودم گفتم اين فيلمي است كه هنگامي كه به پايان برسد بايد خوددار باشم كه اشكم سرازير نشود. اما اين فيلم اوج نگرفت و آن حالت پيش نيامد. هيچ اهميتي ندارد كه برخي از تصويرهايي كه برگزيده شده بود، كهنه بود. مساله هدايت حس من‌ ِ بيننده بود كه بايد با پخش سرود ”اي ايران“ گل گلاب، برانگيخته مي‌شد. چنين لحظه‌اي شكل نگرفت. چون آگاهي‌هايي كه در اين فيلم گردآوري شده بود، از ترس گم شدن در فيلم گنجانده شده بود. نه، آقاي ظريف! چيزي گم نمي‌شد. فيلم مستند با كتاب فرق دارد. من مي‌توانستم به شما بگويم دست‌تان درد نكند، فيلم خوبي بود! اما به پاس هنر چنين نكردم.»
سينايي در پايان گفت: «يكي از دشواري‌هايي كه داريم اين است كه تجربه‌هاي تاريخي ما به نسل بعد داده نمي‌شود. نخستين فيلمي كه ساختم در جشنواره‌ي كودك و نوجوان ٢ جايزه بُرد. ٢٦ يا ٢٧ سالم بود. با خودم گفتم من اين فيلم را براي جشنواره نساخته بودم. سال ديگر فيلمي مي‌سازم كه جشنواره را فتح كند. يك‌سال بعد هنگامي كه فيلم ٣٥ دقيقه‌اي ”فلوت“ را ساختم،  ٣٥ دقيقه تماشاگران من را هو كردند! آن‌جا بود كه ياد گرفتم چگونه بايد فيلم ساخت.»
نمي‌توانم جلو خودم را بگيرم!
در ادامه‌ي اين نشست، اكبر عالمي ديگر بار به سخن پرداخت و گفت: «من آموزگارم، نمي‌توانم جلو خودم را بگيرم! زماني شاگرد استاد باستاني پاريزي بودم. از درس تاريخ او ١٤ گرفتم. چنان بادي به غبغب مي‌انداختم كه انگار ١٠٠ گرفته‌ام. نمره‌ي ١٤ از باستاني گرفتن آسان نبود. اكنون هم هومن ظريف زير ذره‌بين و نگاه مرد دانا و استاد توانايي به نام خسرو سينايي قرار گرفته است. او بايد سخن‌هايي را كه گفته شد تجزيه و تحليل و هرآن‌چه مي‌شنود سرمه‌ي چشم‌ كند! ما نبايد تنها كاستي‌هاي فيلم او را ببينيم. مستند او قوت‌هايي هم دارد. اين كه او توانسته‌ است همه‌ي ما را زير يك سقف گرد آورد و فيلمي بسازد كه آگاهي هاي فراواني به بيننده مي‌دهد، از توانايي‌هاي اوست. من از اين مستند بسيار آموختم.»

درباره‌ي تاريخ موسيقي ايران بسيار كم مستند ساخته‌ايم
فريد ده‌ديزي، منتقد سينما، سخنران ديگر نشست بود كه به تاريخچه‌ي مستندسازي در ايران پرداخت. او گفت: «تاريخ فيلم مستند به پيش از تاريخ سينماي ايران برمي‌گردد. باختري‌ها بودند كه سينماي مستند را پديد آوردند. آن‌ها تكنيك بسيار درستي داشتند. ما، با‌ همه‌ي تاريخ خوبي كه در سينماي مستند داريم، اما تاكنون بسيار كم درباره‌ي تاريخ موسيقي ايران مستند ساخته‌ايم. نخستين فيلم مستند درباره‌ي موسيقي به سال ١٣٣٧ بازمي‌گردد. اين فيلم درباره‌ي ابوالحسن صبا بود. ١٠ سال پس از آن در جشنواره‌ي هنر شيراز چند فيلم درباره‌ي بزرگان موسيقي ايران ساخته شد. بدين‌گونه جريان و حلقه‌اي در سينماي مستند ايران پديد آمد. كارگردانان برجسته‌ي مستندسازي ايران هم كساني چون ري‌پور و سينايي بودند.»
ده‌ديزي در پايان اشاره‌اي گذرا به مستند «مرز پرگهر» كرد و گفت: «درباره‌ي گل گلاب نكته‌‌هايي در كتاب‌هايي تاريخي آمده است كه در اين فيلم به آن اشاره نشده بود.»

در پايان هومن ظريف، كارگردان مستند «مرز پرگهر»، به كوتاهي گفت: «گماني ندارم كه اين مستند نقص‌هايي دارد. چون قرار نبود فيلم باشد. مي‌خواستم آن‌چه را كه گردآوري كرده بودم در كتابي منتشر كنم.»

آن‌چه در «مرز پرگهر» بازگو شد
مستند «مرز پرگهر»، ساخته‌ي هومن ظريف، با تصويري از يكسال پاياني زندگي حسين گل گلاب آغاز مي‌شود. آن‌چه در نگاه نخست به‌چشم مي‌آمد ناخشنودي گل گلاب از قرار گرفتن در برابر دوربين بود. او آشكارا از اين كه از او فيلم بگيرند پرهيز مي‌كرد. زبان طنزآميز گل گلاب در پاسخ به پرسش‌ها، واكنشي از ناخشنودي او بود.
مستند «مرز پرگهر» با درنگ‌هايي بر روي نام كوچه‌ها و خيابان‌هاي تهران و با اين اشاره ادامه ‌يافت كه: «تنها يكي از كوچه‌هاي تهران نام گل گلاب دارد، آن هم از سر اتفاق!». سپس ناصر جبلي، زنده ياد پرويز شهرياري، ميلاد كياني، جهانگير هدايت، هما گل گلاب، گلنوش خالقي و… به بازگويي خاطره‌هايي از حسين گل گلاب و روح‌اله خالقي پرداختند و جايگاه سرود «اي ايران» را در ذهن و ياد مردم ايران يادآور شدند.
مستند هومن ظريف با پخش سرود «اي ايران»، و با صداي غلام‌حسين بنان، به پايان رسيد. باشندگان نشست خانه هنرمندان ايران هنگام پخش اين سرود از جاي خود برخاستند و سرود «اي ايران» را خواندند.

مستند «مرز پرگهر» را ساختم چون دلبسته‌ي ايرانم
هومن ظريف در پاسخ به پرسش «امرداد» درباره‌ي نشست نقد و بررسي مستندش گفت: «نشست بسيار خوبي بود. اين مستند را ساختم چون دلبسته‌ي ايرانم. البته ساختار استانداردي ندارد، نه پرتره است، نه ضد پرتره. خواستم كتابي درباره‌ي گل گلاب بنويسم، ديدم كسي آهنگي ساخته و در سرود «اي ايران» دست بُرده است. بهتر ديدم آن‌چه را گردآوري كرده‌ام به صورت فيلمي مستند ارايه كنم. نخستين كارم بود. اكنون كه تُوي گود فيلم‌سازي افتاده‌ام، كار بعدي‌ام را درباره‌ي ”يميني‌شريف“مي‌سازم.»
اين كه آيا سخن‌هايي كه در اين نشست گفته شد، دلخوري و رنجش كارگردان را در پي نداشت؟ پرسشي بود كه «امرداد» با پدرام اكبري در ميان گذاشت. او در پاسخ گفت: «نه، گمان نمي‌كنم. چون آن‌چه آقاي سينايي گفت، جنبه‌ي آموزشي و هدايتگري داشت. اگر من مي‌خواستم  از زاويه‌ي ديد سينماي مستند نقد كنم، بي‌گمان سخنان تندتر و بيشتري مي‌گفتم. البته موضوعي كه آقاي ظريف برگزيده‌اند و تلاشي كه كرده‌اند، درخور ستايش است و اهميت دارد. اما مستندسازان ما، به ويژه آن‌هايي كه در آغاز راه هستند، بايد بدانند كه به اصول فيلم و مستندسازي بايد وفادار باشند و با گزينش ساختار مناسب، به بيان درست درونمايه‌ي فيلم خود بپردازند و بيشترين كوشش خود را براي انتقال درونمايه به بيننده‌ي اثر، بكار برند.»
مستند «مرز پرگهر» در تالار استاد جليل شهناز خانه‌ي هنرمندان ايران نمايش داده شد. محمد ثريا تصويربرداري، اسماعيل جعفري تدوين و اكبر عالمي گويندگي اين مستند را بردوش داشته‌اند.


ناصر جبلي، در مستند «مرز پرگهر» درباره‌ي حسين گل گلاب سخن گفت

علي غضنفري، شاعر، از باشندگان نشست

پرسش باشندگان نشست از كارگردان فيلم

عكس ها از سوده حاجي كرم است.

منبع: امرداد

لینک کوتاه مطلب : https://musiceiranian.ir/?p=29368


مطالب پربازید

تازه ترین مصاحبه های تصویری اختصاصی موسیقی ایرانیان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

تمامی آثار صوتی و تصویری منتشرشده در سایت «موسیقی ایرانیان» تابع قوانین جمهوری اسلامی ایران می باشند.